2017'DE PARAMIZ NEREYE GİDECEK?

Temsili demokraside denge ve denetlemenin odak noktası olan kamu hesaplarının denetimi

mecliste.org
23 KASIM 2016
GÜNCELLEMELER

Meclis sadece bir sonraki yılın bütçesini yapmaz. Aynı zamanda bir önceki yılın harcamalarını da kendisini seçen seçmenler adına denetler. Kesinhesapların kontrol ve denetimi olarak ifade edilen bu süreç, yürütmenin hesap verebilirliğinin en önemli göstergelerinden biridir. mecliste.org olarak, Türkiye’de kesinhesap denetimi sürecine dair temel bilgileri ve bu süreçte yaşanan aksaklıkları ele aldık.

 

Temsili demokrasinin gelişmesiyle birlikte, mutlak iktidarın mali yetkisinin sınırlanması olarak kavramsallaştırılan “bütçe hakkı” (power of the purse), kamu sektörü faaliyetlerinin ve büyüklüğünün parlamento tarafından onandığı bütçe sürecinde işlerlik kazanmaktadır. Bunun yanında bütçe, parlamentonun yürütme organını denetlemek için kullandığı en etkin denetim yoludur. Günümüz gelişmiş demokrasilerinde, bütçe hakkının kullanımı noktasında, parlamentonun bütçenin görüşülüp onanmasında ve bütçe uygulama sonuçlarının toplandığı kesinhesapların kontrol ve denetimi, hesap verebilirliğin odak noktası olarak görülmektedir.

 

Demokratik ülkelerde bütçe yapmak, yani kamu gelirlerinin toplanması ile toplanan gelirlerin kullanımına izin vermek, o ülkede yaşayan halkın kendisine aittir. Temsili demokrasilerde bu hak, halkın genel oyla seçtiği temsilcilerden oluşan parlamentolar tarafından kullanılmaktadır. Parlamento tarafından onaylanan bütçe, yönetenle yönetilen arasındaki hesap verme sorumluluğu sisteminin en önemli unsurudur. Bütçe, kamu politikalarını karara dönüştürecek siyasal erki elinde bulunduran seçilmişler ile bunlara yönetme erkini kullanma yetkisi veren vatandaş arasındaki asil-vekil (principal-agent) olarak tanımlanan ilişkileri somutlaştıran bir süreçtir.

 

Çağdaş kamu mali yönetim sisteminin önemli unsurlarından biri olan hesap verebilirlik, kendilerine kamu gücü kullanma görev ve yetkisi verilenlerin bu yetkiyi yasal sınırlar içinde kullanıp kullanmadıklarının hesabını vermeleri anlamına gelmektedir. Bu kapsamda karşımıza çıkan ilk hesap verme yükümlülüğü, seçilmiş yasama organı ile yürütme arasındaki siyasal sorumluluktan kaynaklanmaktadır. Yürütmenin siyasal sorumluluğu parlamentoya karşıdır. Siyasal sorumluluğun en önemli ayağını, Sayıştay tarafından incelenen bütçe hesaplarının, kesin hesap denetim sürecinde parlamentodaki denetimi teşkil etmektedir.

 

Temsili demokrasinin temeli olan “denge ve denetleme” sistemi içinde kesinhesap denetim süreci; bir önceki yıl bütçe kanunu ile hükümete verilen, vergi gelirlerini toplama, kamu harcamalarını yapma ve borçlanma yapabilme yetkisinin, bütçe hakkı doğrultusunda/halk adına kamu kaynaklarının kanunlara uygun olarak etkin, ekonomik ve verimli bir şekilde kullanılıp kullanılmadığının denetlenmesidir. Günümüzde bu süreç, tüm demokratik ülkelerde vaz geçilmez bir siyasal denetim işlevine sahiptir.

 

Türkiye’de Parlamento, bütçe kanununun uygulama sonuçlarını onama yetkisini kesin hesap kanunuyla kullanmaktadır. Anayasaya’da kesin hesap kanunu tasarısının, yeni yıl bütçe kanun tasarılarıyla birlikte, Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonu ile Genel Kurulda görüşülmesi ve birlikte karara bağlanması öngörülmüştür. Bu süreçte,  Sayıştay’dan hem teknik yardım hem de istişari görüş alınmaktadır.

 

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununda TBMM’nin kamu harcamaları üzerinde;

 

  • Faaliyet raporları üzerinde yapılacak denetimler
  • Kesin hesap kanun tasarıları üzerinde yapılacak denetimler

olmak üzere iki şekilde kesinhesap denetimi yapacağı belirtilmektedir.

 

Anayasa ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu çerçevesinde öngörülen sistemde, kesinhesap kanun tasarılarının TBMM’de ayrıntılı bir şekilde görüşülme imkânı bulunmadığını, bütçe görüşmelerinin yer aldığı tutanaklar incelendiğinde kesinhesap kanun tasarıları hakkında tartışma ve değerlendirmelerin bulunmamasından anlaşılmaktadır. Örneğin, tutanaklara bakıldığında;

 

  • Uzun yıllardır, Hazine işlemleri gibi birkaç istisna hariç, milletvekillerinin kesin hesap kanun tasarıları hakkında görüş bildirmek üzere söz almadıkları,
  • Kesinhesap kanunu tasarılarının hiçbir tartışma olmadan gerek Plan ve Bütçe Komisyonunda ve gerekse TBMM Genel Kurulunda oylanarak kabul edildiği

açık bir şekilde görülmektedir.

 

TBMM’de kesinhesap kanun tasarıları üzerinde gereği gibi durulmamasının gerekçesi olarak

 

  • Anayasa da yeni yıl bütçe kanun tasarısı ile geçmiş dönem kesinhesap kanun tasarılarının aynı anda görüşülerek karara bağlanması zorunluluğu ile
  • TBMM’de kesinhesap kanun tasarılarını görüşmek üzere, birçok OECD ülke parlamentosunda bulunan “kamu hesapları komisyonu” gibi ayrı bir komisyon ve görüşme takviminin olmaması,

gösterilmektedir.

YAZAR mecliste.org

mecliste.org, meclisin yasama, denetim ve temsil işlevleri hakkında ve kanun tasarı ve tekliflerinin içeriği ile ilgili doğru, güvenilir bilgiye sahip olmak, kanun tasarı ve teklifleri ile ilgili farklı bakış açılarını görmek, yasa yapım sürecinde karar vericilere görüşlerini ve önerilerini iletmek isteyenlerin Türkiye’de ilk kez buluşacağı bir platform.